Dwa Teatry Stare i Kamienica Wolnych w Krakowie

Przy placu Szczepańskim  moją uwagę zwracają dwa budynki wyróżniające się secesyjnymi fasadami. To gmach Teatru Starego i kamienica należąca niegdyś do radnego miejskiego Jana Wolnego. Obie sąsiadujące ze sobą kamienice powstały mniej więcej w jednym czasie, choć zbudowano je na zrębach wcześniejszej zabudowy.Narożny budynek to gmach wzniesiony dla potrzeb najstarszego, krakowskiego teatru i drugiego (po warszawskim) w Polsce. Początki tego teatru sięgają lat 80tych XVIII wieku.  Jego założycielem oraz pierwszym dyrektorem krakowskiej sceny był aktor i reżyser Mateusz Witkowski. Ówże enterprener pochodził z krakowskiej, mieszczańskiej rodziny a swą karierę rozpoczynał jako aktor w warszawskim Teatrze Narodowym (1774-1781). Po przybyciu do Krakowa początkowo wystawiał swe sztuki w pałacu Spiskim, potem jednak opuścił miasto i wraz z własnym zespołem udał się do Lwowa.

Jego następca, Jacek Kluszewski, uchodzący wówczas za jednego z najbogatszych mieszkańców miasta, uzyskawszy zgodę cesarza wybudował osobny budynek w którym mieścił się teatr i sala redutowa. Budowę ukończono w 1801 roku i przez kolejne 29 lat Kluszewski ( z pewnymi przerwami) pełnił w nim funkcję entreprenera. Teatr cieszył się dużą popularnością, wystawiano w nim polskie i europejskie sztuki. Jednak powstały w XVIII wieku gmach przestał spełniać wymogi  stawiane przez współczesne inscenizacje, dlatego w 1841 roku podjęto decyzję o jego przebudowie, którą powierzono spółce architektów Karolowi Kremerowi i Tomaszowi Majewskiemu. To właśnie w tym budynku, w 1856 roku, po raz pierwszy w Krakowie wystąpiła Helena Modrzejewska. Teraz teatr nosi jej imię.

Na przełomie XIX i XX wieku miejski teatr przeniósł się do nowego, okazałego gmachu na ulicę św. Ducha. Początkowo nosił miano Teatru Miejskiego, którego otwarcie nastąpiło 23 października 1893 roku. Jako premierowy spektakl zagrano fragmenty utworów Mickiewicza, Słowackiego i Fredry. Od 1900 roku patronuje teatrowi Juliusz Słowacki. Jednak o tym neobarokowym budynku wzniesionym według planów Jana Zawiejskiego, chciałabym napisać kiedy indziej, w osobnym poście.  Po otwarciu Teatru Miejskiego scena przy placu Szczepańskim została zdegradowana i wystawiano na niej jedynie okazjonalne przedstawienia.

Mimo to, już w 1903 roku podjęto się kolejnej modernizacji i przebudowy budynku „starego” Teatru Starego. Projekt wykonali Tadeusz Stryjeński i Franciszek Mączyński. To im dzisiaj fasada zawdzięcza secesyjny dizajn w postaci płaskiej, asymetrycznej, ekspresyjnej ornamentyki.  Wewnątrz urządzono sale taneczne, koncertowe, restauracyjne i handlowe. Tym samym dawny teatr stał się prekursorem multipleksu. Jednak i ta działalność dawnego Teatru Starego okazała się tymczasowa, gdyż w latach 20tych XX wieku budynek zasiedliła Miejska Szkoła Dramatyczna.

W czasie II wojny do 1942 roku teatr działał pod dyrekcją kolaborującego z Niemcami Adam Święchło. Repertuar składał się głównie z widowisk rewiowych typu „Czy panienka lubi bez” lub „Tylko dla dorosłych”. No cóż, okupant na ambitniejsze spektakle raczej nie zezwalał a udręczona okupacją ludność spragniona była choć chwili zapomnienia, więc nawet niewyszukany repertuar cieszył się popularnością..

Po II wojnie światowej teatr wznowił swoją działalność, początkowo jako miejski a potem Państwowy Teatr Dramatyczny. W jego repertuarze w owym czasie królowały socrealistyczne „produkcyjniaki”. Po „odwilży” nastąpiło znaczne ożywienie działalności artystycznej. Za czasów, kiedy teatrowi dyrektorował Zygmunt Hubner  trafiali doń utalentowani i oryginalni reżyserzy i aktorzy. Znaleźli się wśród nich Andrzej Wajda, Konrad Swinarski.

Do teatru bezpośrednio przylega kamienica Wolnych. Powstała na miejscu wcześniejszego budynku, który należał do Dominika Oesterreichera, protoplasty krakowskiego rodu naukowców i humanistów, Estreicherów. Owa kamienica została jednak w 1908 roku zburzona a na jej miejscu, architekt Wiktor Miarczyński, wzniósł dla Jana Wolnego dom w stylu secesji wiedeńskiej. Powstał czterokondygnacyjny i siedmioosiowy budynek przekryty wysokim dachem z lukarnami i oknami powiekowymi. Pomiędzy dwoma płytkimi wykuszami przekrytymi osobnymi daszkami  umieszczono przeszkloną werandę. Nad umieszczoną asymetrycznie bramą wejściową umieszczono datę ukończenia budowli i inicjały „JW”. W nadświetlu drzwi umieszczono witraż wyobrażający św. Szczepana w nawiązaniu do istniejącego kiedyś na placu kościoła pod wezwaniem tego świętego. Arkadowe otwory okienne pierwszego piętra nawiązują stylistycznie do okien Teatru Starego.

Kim był Jan Wolny, że stać go było na tak okazałą kamienicę? Ano, był stolarzem, który szybko wyspecjalizował się w wyrobie trumien i to na tym funeralnym interesie dorobił się takiego majątku, iż mógł sobie pozwolić na wzniesienie nowocześnie urządzonego budynku, wyposażonego w windę osobową, gazowe oświetlenie i urządzenie do centralnego odkurzania. Na klatce schodowej umieszczono piękne, secesyjne witraże autorstwa Stanisława Matejki. Na parterze kamienicy właściciel zainstalował  swój zakład pogrzebowy „Concordia”, który zajmował się kompleksową obsługą uroczystości żałobnych. Mieścił się tam także sklep z akcesoriami, w którym można było kupić nie tylko wieńce i znicze ale także odzież żałobną. W prowadzeniu interesu pomagała Janowi żona, Natalia z Bajerów. Jan Wolny działał również w Zjednoczeniu Mieszczańskim, był jednym z założycieli Banku Spółdzielczego a w 1929 roku został wybrany na prezydenta Izby Rzemieślniczej w Krakowie. Zmarł na zawał serca w 1936 roku. Jego kamienica, choć zapewne niewielu już pamięta o pierwszym właścicielu, stoi do dziś przy placu Szczepańskim i nadal zachwyca swoim secesyjnym wyglądem.

5 uwag do wpisu “Dwa Teatry Stare i Kamienica Wolnych w Krakowie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s