Folwark Wąsowo

W wąsowskich pałacach byłyśmy kilkukrotnie. Podziwiałyśmy architekturę  rezydencji, poznawałyśmy historię rodzin Sczanieckich i Hardtów. Podziwiałyśmy uroki krajobrazowego parku i wielokrotnie przejeżdżałyśmy obok folwarku Wąsowo, ale jak dotąd, nigdy nie miałyśmy dość czasu aby się przy nim zatrzymać.  W końcu jednak nastąpił taki moment, w którym  uznałyśmy, że możemy sobie pozwolić na dłuższy postój we wsi.  Stanowi ona pięknie zachowany, jednolity zespół budownictwa folwarcznego, o którym chciałabym dzisiaj opowiedzieć.Kiedyś, przy okazji opisywania miejsc związanych z Emilią Sczaniecką,  pisałam o „starym” i „nowym” pałacu w Wąsowie, jednak wtedy skupiłam się głównie na osobie tej wielkopolskiej działaczki społecznej i politycznej. Teraz chciałabym nieco przybliżyć historii Wąsowa.

W średniowieczu Wąsowo było własnością benedyktyńskiego klasztoru w Lubinie. Jednak już w XV wieku wieś, jako dobra rycerskie, znalazła się w posiadaniu Zawiszy i Wawrzyńca z rodu Porajów. W połowie tego stulecia dziedzicami majątku stali się Tomiccy z Tomic herbu Łodzia, członkowie jednego z najbardziej możnych i wpływowych rodów w ówczesnej Wielkopolsce. W 1580 roku Wąsowo objęli Niegolewscy herbu Grzymała, którzy utrzymali się w nim do 1 połowy XVII stulecia. Kolejnymi właścicielami Wąsowa byli: Wojciech Rogowski herbu Grzymała i od 1715 roku, kasztelan biechowski, Stanisław Zakrzewski herbu Wyskota. Po śmierci kasztelana majątek odziedziczyła córka, Marianna, która, w 1776 roku, sprzedała go Kazimierzowi Janowi Nepomucenowi Raczyńskiemu herbu Nałęcz.  Dlaczego Raczyński kupił Wąsowo dokładnie nie wiadomo, posiadał już Czerwonogród i Rogalin w którym gromadził wspaniałą bibliotekę. Nie gospodarował w nowo nabytych włościach, jego ambicje były znacznie większe. Przypuszczam, że kupił Wąsowo wyłącznie po to, „żeby mieć”. Kiedy Raczyński został starostą generalnym Wielkopolski i (nieco później) marszałkiem nadwornym koronnym postanowił Wąsowo sprzedać. W 1781 roku nabył je  Sylwester Sczaniecki herbu Ossoria, który już w okolicy posiadał majątki w Brodach, Pakosławiu, Michorzewie i Śliwnie. Sylwester, żonaty z Anastazją Skórzewską, zmarł młodo pozostawiwszy po sobie pięć córek i syna Łukasza, który miał zostać dziedzicem Wąsowa. Niestety, Łukasz zmarł w wieku lat trzydziestu a Wąsowem, w imieniu jego małoletniego potomstwa, zarządzała matka, Anastazja ze Skórzewskich. Po jej śmierci Wąsowo objął wnuk Konstanty (syn Łukasza i Weroniki z Wyskota Zakrzewskich), który okazał się marnym gospodarzem i podupadły majątek wystawiono na licytację.

W 1868 roku nabył go niemiecki bankier, posiadający już majątki ziemskie w Wielkopolsce (Głuponie i Chraplewo) Richard Hard, żonaty z Elisą z Schemmannów. W1888 roku Richard uzyskał nobilitację i upragnione, dziedziczne „von” przed nazwiskiem. Po jego śmierci w 1898 roku, majorat utworzony z wszystkich podległych majątków odziedziczył najstarszy syn Elisy i Richarda, Fryderyk Wilhelm von Hardt. Jemu Wąsowo zawdzięcza swój rozwój i obecny wygląd. Po Fryderyku Wilhelmie włości objął jego syn Richard, który był właścicielem Wąsowa do 1945 roku.

Rodzina Hardtów uczyniła z Wąsowa swoją siedzibę rodową i niewątpliwie nadała jej pruski charakter. Już  neogotycki zamek wzniesiony dla nich przez Gustawa Erdmanna  w latach 1870 – 1872 nosi w sobie teutońskiego ducha. „Podrasowała” go jeszcze przebudowa z przełomu XIX i XX wieku, którą  podjęto w związku z planowaną w Wąsowie wizytą cesarza Wilhelma II.

Przypuszczam że w tym samym czasie powstała część zabudowań folwarcznych. W wielu z pośród budynków można zaobserwować te same rozwiązania, co w powstałych na zamówienie Wilhelma II pałacach cesarskich.

Mnie nasuwają mi skojarzenia z „wilhelmowskim” pałacem Cecilienhof w Poczdamie, który miałam okazję zwiedzić w ubiegłym roku i masztalarnią zamku w Poznaniu.Zastosowano w nich podobny, mieszany materiał wznosząc przyziemia z kamienia, kondygnacje z cegły, a poddasza wykonując w konstrukcji ryglowej o bardzo dekoracyjnym układzie belek. No, ale tam to była cesarska rezydencja, tu zaledwie pomieszczenia gospodarcze, pomocnicze i mieszkalne dla pracowników, więc rozmach założenia folwarcznego musi wzbudzać podziw.

Richard von Hardt, mimo iż pochodził z Berlina i na zarządzaniu majątkiem ziemskim nie znał się wcale (był fabrykantem i sprzedawcą tkanin), przenosząc się do Wielkopolski miał ambicję i wizję stworzenia unikatowego i najnowocześniejszego w ówczesnej Europie gospodarstwa rolnego. W ciągu kilku lat dokupił jeszcze Chraplewo oraz folwarki Wąsówko i Tomaszewo. Rozwojowi swego majątku poświęcił resztę życia. Wraz z Jacobimi z sąsiedniej Trzcianki i zięciem Herbertem von Tiedemannem doprowadził do powstania cukrowni i założenia kolejki wąskotorowej, którą dostarczano towary. Richard von Hardt był także jednym z inicjatorów powstania kościoła Pamięci Cesarza Wilhelma w Berlinie, o którym pisałam przy okazji postu o Berlinie. Zmarł w 1898 roku i został pochowany na rodzinnym cmentarzu w Wąsowie. Po jego śmierci  majątek objął syn, Friedrich Wilhelm von Hardt, który kontynuował dzieło ojca.

Ostatnim von Hardtem na Wąsowie był najstarszy syn Friedricha, noszący, po dziadku imię Richard. Richard von Hardt  nie zdążył wprowadzić w odziedziczonym majątku istotnych zmian, wkrótce wybuchła wojna. Nowy właściciel Wąsowa w 1939 roku był już na wojskowej emeryturze, jednak w 1945 roku, w obliczu nacierającej Armii Czerwonej z powrotem wdział mundur. Ostatnie miesiące jego życia nie są dostatecznie udokumentowane. Pewnym jest, iż przed nadejściem Armii Czerwonej pułkownikowi von Hardtowi udało się wysłać na zachód swą drugą żonę Luisę (z pierwszą, Alexandrą miał dwójkę dzieci) oraz niemieckich pracowników majątku.  Pamiętający tamte czasy mieszkańcy Wąsowa twierdzą, iż zimą 1945 roku widziano Richarda w mundurze, kiedy na wąsowskiej stacyjce wsiadał do pociągu jadącego w kierunku frontu.  Według jednej wersji  pułkownik von Hardt udał się na front w okolice Jarocina i tam zginął w ucieczce przed sowieckimi czołgami, według innej,  ranny zdołał powrócić do Wąsowa i tam, w swoim apartamencie, miał się zastrzelić gdy Rosjanie wkraczali do pałacu.

Teren dawnej posiadłości  von Hardtów jest przeogromny i składa się zarówno z otoczonego murem dworskiego folwarku jak i, położonych po drugiej stronie traktu, zabudowań wiejskich.

Główne zabudowania folwarczne skupione są wokół  pięciohektarowego dziedzińca gospodarczego, sąsiadującego z pałacowym ogrodem. Budynki, podobnie jak pałac, zaprojektował Gustav Erdmann.Wśród nich znajdują się starannie odrestaurowane stajnie, źrebięciarnia i kuźnia, w których w tej chwili ulokowane są sale biesiadne, restauracyjne i pomieszczenia hotelowe przedsiębiorstwa „Folwark Wąsowo”. Jednak część przeogromnej zabudowy folwarcznej czeka jeszcze na rewitalizację.Wszystkie budynki niezależnie od tego, czy były przeznaczone dla ludzi, czy zwierząt charakteryzuje podobna solidność i stylistyka.Po drugiej stronie traktu usytuowane są zabudowania mieszkalne. Przez wieś prowadzi piękna aleja lipowa. Zachowała się autentyczna, brukowana nawierzchnia, która sprawia, że wieś wygląda jeszcze bardziej stylowo.  Po obu  stronach ulicy znajdują się parterowe domy pracowników folwarku.Tylko jeden z budynków, stojący na większej od innych działce, jest dwukondygnacyjny z użytkowym poddaszem. W okazałej kamienicy zapewne  mieszkał administrator, być może mieściły się tam także biura. Jej fasadę zdobi umieszczony na poddaszu, podwieszony, drewniany wykusz w formie werandy.Po Wąsowie można spacerować w nieskończoność. Zarówno zespół pałacowo-parkowy jak i folwarczny kryją w sobie wiele ciekawych miejsc i o każdej porze roku  są prawdziwą ucztą dla wzroku. A na dodatek w Wąsowie można nasycić nie tylko wzrok, tamtejsza kuchnia też jest doskonała…

11 uwag do wpisu “Folwark Wąsowo

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s