Gmach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie

Podczas pobytu w Krakowie wykorzystuję na maksa każdą wolną by pospacerować po mieście.  Nawet w dzień wyjazdu „nie odpuściłam” i choć nie miałam wystarczająco  dużo czasu aby cokolwiek sensownie zwiedzić, poszłam „pożegnać się” ze Starówką. Na chwilę zatrzymałam się w okolicach placu Szczepańskiego. Stoi tam gmach godny krótkiego omówienia.Niesamowicie piękny, wolnostojący, pawilon przykuwa uwagę wszystkich spacerujących. Zgrabne proporcje oraz bogate zdobienia wszystkich czterech elewacji zmuszają każdego, kto choćby w minimalnym stopniu wrażliwy jest na piękno, do choćby krótkiego przystanku. Mowa oczywiście o gmachu wzniesionym dla potrzeb Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, czyli krakowskiego stowarzyszenia artystów i miłośników sztuki.

TPSP zostało założone w w 1854 roku z inicjatywy Walerego Wielogłowskiego herbu Starykoń. Ów zacny obywatel ziemski, były powstaniec listopadowy, kawaler Virtuti Militari, po upadku Powstania działał w Stowarzyszeniu Ludu Polskiego po czym w 1836 roku wyjechał do Francji gdzie zaprzyjaźnił się z Adamem Mickiewiczem i innymi osobistościami polskiej emigracji. Do kraju wrócił w 1848 roku osiadł w Krakowie, gdzie założył wydawnictwo oraz księgarnię, przy której funkcjonował salonik literacki oraz czytelnia. On to pierwszy dostrzegł potrzebę zrzeszenia ludzi różnych profesji, których łączyła miłość do sztuki. Stowarzyszenie od początku swego istnienia opierało się na pracy społecznej swych członków, którzy wywodzili się z najróżniejszych środowisk, jednak główny jego filar stanowiła arystokracja i bogate ziemiaństwo. Początkowo w zarządzie zasiadali głównie „herbowi”, utytułowani i zamożni (pierwszym prezesem został książę Władysław Sanguszko herbu Pogoń Litewska) jednak w okresie I wojny i w dwudziestoleciu międzywojennym ster Towarzystwa ujęli w swe ręce ludzie związani ze sztuką zawodowo. Wiceprezesami TPSP byli między innymi Julian Fałat, Piotr Stachiewicz, Wojciech Kossak. Długoletnim prezesem Towarzystwa był hrabia Edward Raczyński i w czasie sprawowania przez niego funkcji przewodniczącego, TPSP przeżywało prawdziwy rozkwit, propagując malarstwo historyczne i młodopolskie. To dzięki pracy promocyjnej Towarzystwa szerzej poznano talent Wyspiańskiego, Weissa i Mehoffera.

Początkowo entuzjaści sztuki, nie posiadając osobnej własnej siedziby,  zajęli część pałacu barona Karola Larischa (podarowanego miastu przez właściciela) później pomieszczenia w pałacu biskupim i Sukiennicach. Jednak problem własnej, stałej i w pełni odpowiadającej potrzebom siedziby, stawał się palącym. Okazją do jej postawienia stała się zwolniona działka przy placu Szczepańskiego. Towarzystwo odkupiło ją od miasta ofiarując w zamian cykl  rysunków A. Grottgera „Lithuania”. To była transakcja korzystna dla obu stron.  Kiedy plac stał się własnością Towarzystwa rozpisano konkurs na projekt przyszłego pałacu sztuki. Konkursowemu jury przewodniczył uznany autorytet, znawca sztuki i esteta, hrabia Edward Raczyński. Rywalizację wygrał młody, wtedy jeszcze nieznany architekt, Franciszek Mączyński. Artysta, inspirowany wiedeńskim pawilonem wystawowym, stworzył dzieło obecnie zwane „perłą krakowskiej secesji” i uznawane za jeden z najcenniejszych obiektów secesyjnych w skali kraju. Przy powstawaniu budynku współpracował też malarz Jacek Malczewski, który zaprojektował obiegający elewacje fryz przedstawiający alegoryczne żywoty artysty spełnionego i niespełnionego. Jeśli ktoś planuje artystyczną karierę, dobrze by było, aby najpierw  obchodząc gmach dookoła zapoznał się z alternatywnymi scenariuszami życia twórcy. Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na ten pesymistyczny, w którym artysta u kresu życia, zamiast wieńca chwały, otrzymuje palmę męczeństwa, i decydując się „zostać artystą”, wziąć także i taką możliwość pod uwagę…

Dekoracją rzeźbiarską gmachu zajęli się najwybitniejsi twórcy tego czasu, czyli Antoni Madeyski, Konstanty Laszczka, Teodor Rygier, Antoni Popiel i Tadeusz Błotnicki. Budynek z zewnątrz przeszedł niedawno remont, podczas którego m.in pozłocono tło fryzu (co planował już J. Malczewski, ale z braku funduszów nie zostało zrealizowane) i w chwili obecnej prezentuje się olśniewająco.

Pałac Sztuki jest wolno stojącym budynkiem założonym na planie prostokąta. Wysoko podpiwniczony, dwukondygnacyjny gmach nakryty jest dachem czterospadowym. W fasadzie znajduje się dwukolumnowy portyk zwieńczony naczółkiem z godłem Towarzystwa: trzema srebrnymi tarczami na zielonym tle (dawnym herbie cechu malarzy) zakończonym głową opiekuna sztuk boga Apollina otoczoną przez słoneczną aureolę.

W dwóch dłuższych elewacjach podziału pionowego dokonują pilastry pomiędzy którymi od strony placu umieszczone są dwa rzędy otworów okiennych. Te w drugiej kondygnacji zamknięte są łagodnie spłaszczonymi łukami. Część ścian pokrywają boniowania. Elewację od strony placu Szczepańskiego zdobi umieszczony na osi centralnej ryzalit, w którego centrum umieszczono popiersie Jana Matejki dłuta A. Madeyskiego. Od strony plant, w honorowej wnęce, znajduje się obecnie (od 1957 roku) popiersie Stanisława Wyspiańskiego dłuta Anny Reynochowej, które „zdetronizowało” wcześniej tam rezydującego  Artura Grottgera. Aby jednak piewcy powstania styczniowego nie działa się krzywda, vis a vis zafundowano mu wolno stojący pomnik. Należy mu się, bo, było nie było, to właśnie jego prace sfinansowały zakup działki na której stanął pałac. Pomnik został wykonany w 1903 roku według projektu Wacława Szymanowskiego.Pałac Sztuki od początku pełnił rolę miejsca spotkań, wystaw i aukcji. Dziś także odbywają się w nim wystawy, spotkania członków Clubu Rotary oraz prezentacje artystów polskich i zagranicznych. Suteryny zostały zaadaptowane do celów galeryjnych, w tak zwanym „pałacu górnym” mieści się kompleks sal wystawowych, „świetlica Wyspiańskiego” służąca ekspozycjom kameralnym, a także zaplecze instytucji czyli biura i magazyny. Znalazły się tam także  zbiory biblioteczne, wśród których są także te, które podarowała rodzina Estreicherów,  od końca XVIII wieku nierozłącznie związana z Krakowem.

2 uwagi do wpisu “Gmach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s