Pniewy historia miasta i jego atrakcje

O Pniewach  już dwukrotnie pisałam, wtedy jednak skupiłam się na konkretnych obiektach czyli na dawnym pałacu Szołdrskich i Massenbachów oraz klasztorze sióstr Urszulanek. Dziś chciałabym przedstawić historię oraz inne atrakcje miasta.

Chociaż pierwsze wzmianki pisemne o Pniewach pochodzą z połowy XIII wieku, to historia miejscowości jest dużo starsza. Już we wczesnym średniowieczu istniało w tym miejscu grodzisko stożkowe, które być może stało się zalążkiem przyszłego miasta. W XII wieku osadą i okolicznymi ziemiami władał możny ród Awdańców.

W połowie XIII stulecia Pniewy stały się własnością rodu Nałęczów, którego  osiadła w miejscowości gałąź przybrała nazwisko „Pniewskich”.  Najprawdopodobniej to oni, w końcu XIV stulecia, postarali się o nadanie miejscowości praw miejskich.

Pniewy, do XX wieku, pozostawały miastem prywatnym, choć w ciągu stuleci  ich właściciele zmieniali się dość często. W XVI wieku dzierżyli je Potuliccy herbu Grzymała, za czasów których Pniewy stały się prężnym ośrodkiem. Do otoczonego murami obronnymi miasta prowadziły dwie bramy: Lwówecka i Poznańska. Wewnątrz pierścienia murów wytyczony został rynek z ratuszem i kościołem, powstawały domy mieszkalne oraz, zrzeszone w cechy, warsztaty rzemieślnicze.  Wśród nich prym wiodły cechy sukienniczy i garbarski, które przyczyniały się do zamożności miasta. Pniewy już wtedy posiadały przywilej organizacji targów i jarmarków.

W 1 połowie XVI wieku właścicielem Pniew był dworzanin króla Zygmunta Starego,  wojewoda brzesko-kujawski, Mikołaj Potulicki herbu Grzymała. Był on trzykrotnie żonaty. Pierwszą małżonką została Katarzyna Glinka herbu Trzaska, drugą- Anna z Sokołowskich herbu Pomian, za trzecim razem Mikołaj poślubił Annę ze Służewskich herbu Sulima. Mikołaj Potulicki, był uważany za drugiego (po Łukaszu Górce) najbogatszego człowieka w Wielkopolsce. Był właścicielem ponad 50 wsi oraz kilku miasteczek. Jego syn Piotr przyjął nazwisko „Chodzieski” i piastował godność wojewody płockiego, kujawskiego i kaliskiego. Był żonaty z Urszulą z Ostrorogów Lwowskich herbu Nałęcz, której rodzina, w XVII wieku przejęła Pniewy.

W  XVIII stuleciu miasto należało do Jana Rydzyńskiego herbu Wierzbna, potem było własnością Franciszki z Kotwiczów Radomickich i Władysława  Szołdrskich herbu Łodzia, dziedziców Czempinia. Im Pniewy zawdzięczają stojący do dziś pałac otoczony parkiem. Władysław Józef Szołdrski zmarł w Pniewach w 1757 roku, jego żona odeszła z tego świata w latach 70tych XVIII wieku. Obaj ich synowie, Antoni i Jakub zmarli przed ukończeniem czterdziestych urodzin, Antoni bezpotomnie, Jakub z małżeństwa z Eufrozyną z Gajewskich herbu Ostoja, doczekał się syna Wiktora.

Po Szołdrskich, Pniewy objęli  Mielżyńscy herbu Nowina. W 1 połowie XIX wieku miasto przeszło w niemieckie ręce i dzierżyła je rodzina von Rappard.  W 1874 roku, Pniewy (jako posag panny Rappardówny) stały się własnością  von Massenbachów z pobliskiego Białokosza, o którym kiedyś pisałam. Większość zabytkowej zabudowy Pniew pochodzi z czasów, kiedy miasto należało do rodzin von Rappard oraz von Massenbach.

W XIX wieku, przez Pniewy prowadził, wiodący do Frankfurtu, szlak poczty konnej. Już w 1830 roku wybudowano „poczthalterię” czyli przystanek, w którym można było dać odpocząć koniom, napoić je i nakarmić. Nieco później przy poczthalterii wzniesiono również hotel dla pasażerów  podróżujących dyliżansem. Gmach był bardzo okazały z luksusowym,  jak na owe czasy i taki przybytek, wyposażeniem. Zatrzymywali się w nim zarówno kupcy wyjeżdżający w interesach, jak i udająca się na emigrację polska inteligencja. Pniewski hotel miał zaszczyt gościć takie znamienitości jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Ignacy Kraszewski, Julian Ursyn Niemcewicz, Klementyna z Tańskich-Hoffmanowa. Tutaj zatrzymali się młodzi małżonkowie Zofia z Gałczyńskich i Juliusz Kossakowie, którzy zaraz po ślubie jechali przez Drezno do Paryża, gdzie Juliusz miał podjąć studia malarskie. Nieznany wówczas malarz na taki wojaż mógł sobie pozwolić jedynie dzięki wypłacanym przez ziemiańskiego teścia (Wojciecha Gałczyńskiego z Gałczyna herbu Sokala) sumom posagowym.Stylizowany na obronny zamek budynek hotelowy posiada kwadratową wieżę i zwieńczony jest blankowaniem. Obecnie pełni funkcje mieszkalne, a o jego pierwotnym przeznaczeniu przypomina skromna tabliczka na jednej ze ścian.

Do najstarszych budynków miasta należy kościół parafialny pod wezwaniem św. Wawrzyńca. Pierwszy kościół w  Pniewach istniał już w XII wieku, ale budynek nie zachował się. Obecnie stojącą, późnogotycką świątynie wzniesiono w XV wieku. Gmach mocno ucierpiał podczas pożarów w 1635 i 1772 roku jednak za każdym razem został odbudowany. Na przełomie XVI/XVII stulecia do świątyni dobudowano neorenesansową kruchtę.Kościół jest trzynawową pseudobazyliką (nawy różnej wysokości nakryte są wspólnym dachem przez co brak bezpośredniego oświetlenia nawy głównej) o trzyprzęsłowym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium. Świątynia nie jest orientowana. Od południa, częściowo wtopiona w nawę wschodnią, usytuowana jest masywna, pięciokondygnacyjna wieża na planie kwadratu. Wieża przekryta jest czterospadowym dachem namiotowym, nawa główna i prezbiterium dachem dwuspadowym a nawy boczne dachami pulpitowymi. Fasada południowa ujęta jest w uskokowe szkarpy.Pomiędzy środkowymi szkarpami, w ostrołukowym portalu znajduje się główne wejście do świątyni (drugie prowadzi przez wschodnią kruchtę).Ku mojej wielkiej radości, kościół jest otwarty.  Jego wnętrze zawdzięcza swój obecny wygląd przede wszystkim przebudowie z końca XVIII wieku, a wyposażenie jest głównie rokokowe. W ołtarzu głównym znajduje się, inspirowany malarstwem P.P Rubensa, obraz przedstawiający męczeństwo św. Wawrzyńca Zwraca tę uwagę piękna, rokokowa ambona z postaciami czterech ewangelistów.W kruchcie zachowała się późnogotycka, kamienna kropielnica w kształcie kielicha.Teren kościelny otacza mur ceglany, w którym, od strony rynku, znajduje się trójdzielna, arkadowa brama – dzwonnica.

Do terenu kościelnego należy też plebania wzniesiona w formie willi i otaczający ją ogród plebański. Nieopodal kościoła usytuowany jest budynek dawnego domu katechetycznego wzniesiony w  w 1908 roku. Wysoki szczyt o łagodnych spływach z wolutami posiada secesyjne dekoracje.Wraz z wchłonięciem Pniew w granice zaboru pruskiego do miasta zjechała spora liczba osób wyznania ewangelickiego. Dla nich w latach 1837-1848, ogromnym nakładem kosztów został wzniesiony okazały kościół ewangelicki.Świątynia została poświęcona 15 października 1848 roku, otrzymała wezwanie Krzyża a uroczystość celebrował luterański biskup D. Freumark. W latach 60tych XIX wieku do bryły głównej dobudowano strzelistą, pięciokondygnacyjną wieżę, nakrytą ośmiobocznym, ostrosłupowym dachem.

Od 1945 roku, w związku z opuszczeniem Pniew przez społeczność ewangelicką, świątynia przestała pełnić swe religijne funkcje. Początkowo miała być siedzibą władz miasta, potem służyła jako magazyn. W latach 80tych XX wieku, kościół przekazano parafii św. Wawrzyńca. Obecnie, z wezwaniem św. Jana Chrzciciela jest siedzibą nowo utworzonej parafii. Kościół podczas mojej wizyty w Pniewach był zamknięty. Podobno jego wnętrze (jak to zazwyczaj w poewangelickich kościołach) jest surowe i nie posiada bogatego wyposażenia.

Trzecia z pniewskich świątyń, kościół św. Ducha, ma jeszcze inną historię… Pierwszą, jeszcze drewnianą świątynię  w 1 połowie XV wieku ufundował Jan Pniewski herbu Nałęcz. Świątynia dwukrotnie płonęła i dwukrotnie została odbudowana. Swój obecny kształt zawdzięcza odbudowie z 1783 roku zdaje się, że przeprowadzonej przez Szołdrskich herbu Łodzia. Oni też byli fundatorami części wyposażenia świątyni która miała pełnić funkcje kościoła (czy raczej kaplicy) szpitalnego.

W 1972 roku obiekt został oddany siostrom klaryskom od Wieczystej Adoracji. To zgromadzenie klauzurowe powstało w 1854 roku we Francji. W Polsce siostry znalazły się za sprawą Ludwiki Nałęcz Morawskiej, która  z kultem Eucharystii zetknęła się w klasztorze w Troyes i przeniosła go na grunt polski. Klaryski od Wieczystej Adoracji początkowo zamieszkały w należącym wówczas do sióstr Działyńskich pałacu w Granowie, o którym niegdyś pisałam. Potem przeniosły się do Gniezna, Lwowa, Ząbkowic Śląskich aby w 1967 roku powrócić na ziemię wielkopolską.

Kościół jest otwarty więc z ciekawością zaglądam do wnętrza. Owalna nawa jest niewielka a w jej centrum  znajduje się architektoniczny ołtarz z  XVII wiecznym obrazem przedstawiającym Zesłanie Ducha Świętego. W zwieńczeniu ołtarza znajduje się malarskie wyobrażenie Chrystusa z Emaus. Po obu stronach ołtarza ustawiono barokowe posągi świętych apostołów Piotra i Pawła.

Wędruję uliczkami miasta. Podziwiam wspaniałe (choć mocno gryźnięte zębem czasu) fasady niektórych kamieniczek.

Niektóre z uliczek sprawiają wrażenie, jakby w niezmienionej formie zostały przeniesione z XIX wieku.

Na koniec swojej wizyty w mieście zaglądam jeszcze do dawnego pałacu Szołdrskich. Właśnie trwa w nim remont przywracający budynkowi dawny blask. Gotowa jest już część fasady, resztę nadal oplatają rusztowania. Sądząc ze stanu elewacji ogrodowej i wspaniałego portyku, prace remontowe nie zakończą się szybko.

 

 

6 uwag do wpisu “Pniewy historia miasta i jego atrakcje

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s