Krotoszyn. Zabytki sakralne miasta

W swoim poprzednim wpisie przedstawiłam historię i świeckie zabytki miasta Krotoszyn. Dziś chciałbym zająć się jego wspaniałymi świątyniami. Postanowiłam odwiedzać je w kolejności ich powstawania, czyli zacząć od najstarszego w mieście, farnej bazyliki św. Jana Chrzciciela. Jej masywną wieżę widać z daleka, a po dotarciu na plac przy którym jest usytuowana z radością stwierdzam, że kościół jest otwarty.

Bazylika została wzniesiona w końcu XVI wieku z fundacji Jana Rozdrażewskiego. Kasztelan poznański i dziedzic krotoszyński  zamierzał podarować ją swoim współwyznawcom, braciom czeskim, czyli kościół powstał jako protestancki zbór. Dopiero po śmierci Jana, wdowa Katarzyna z Potulickich Rozdrażewska oddała kościół katolikom, przy okazji negocjując pochowanie w świątyni swego innowierczego małżonka. Okazały, murowany kościół był łakomym kąskiem co pozwalało „przymknąć oko” na odmienne wyznanie fundatora, więc nagrobek Jana Rozdrażewskiego (o którego formę zadbał już za życia) został wmurowany w ścianę nawy bocznej. Płycie z wyobrażeniem odzianego w rycerską zbroję zmarłego towarzyszy rozbudowana inskrypcja, w której sławione są zasługi rodów obojga małżonków i godności piastowane przez Jana. Natomiast bardzo dyplomatycznie pominięto tam jego wyznanie. Autorką tej inskrypcji jest Katarzyna z Grzymalitów Potulickich Rozdrażewska. Obok nagrobka, na ścianie, umieszczone jest polskie tłumaczenie łacińskiego tekstu.W 1601 roku, biskup poznański Wawrzyniec Goślicki herbu Grzymała uroczyście świątynię konsekrował, nadając jej wezwanie Jana Chrzciciela.

Mury kościoła, w 1681 roku, częściowo strawił pożar. Świątynię odbudowano, ale w niecałe sto lat później kościół ponownie ucierpiał w pożarze miasta. Kolejną odbudowę zakończono w 1848 roku i od tego czasu  kształt świątyni nie zmienił się.

Kościół jest trójnawową bazyliką o umieszczonej w fasadzie kwadratowej wieży nakrytej ostrosłupowym hełmem.Narożniki wieży ujęte są w potężne ukośnie ustawione przypory.Nawy boczne posiadają, występujące przed lico ściany, kaplice o manierystycznych szczytach zdobionych ślimacznicami i sterczynami. Ostrołukowe okna naw bocznych rozmieszczone są pomiędzy podtrzymującymi ściany szkarpami.W dwuspadowy dachu przekrywającym nawę główną, nad prezbiterium, umieszczono sygnaturkę z chorągiewką, na której widnieje data „1782”.

Wnętrze świątyni jest niezwykle bogate. Uwagę przede wszystkim przykuwa manierystyczny, trzykondygnacyjny i trzyosiowy ołtarz główny (1 połowa XVII wieku).Jego główne, arkadowe pole zawiera obraz (kopię dzieła P.P. Rubensa wykonaną według sztychu L. Vorstemana) przedstawiający scenę „Zdjęcia z Krzyża”. Obraz flankowany jest figurami świętych biskupów Wojciecha i Stanisława. Nad obrazem figura Matki Boskiej tronującej na księżycu, a w zwieńczeniu ołtarza umieszczono wizerunek Chrystusa Zmartwychwstałego.

Nawa główna przekryta jest sklepieniem kolebkowym artykułowanym siatką krzyżujących się żeber. W łuku tęczowym oddzielającym prezbiterium od przęsła nawy, na belce, umieszczono wczesnobarokową grupę pasyjną.

Polichromie na ścianach ilustrujące 12 scen ze Starego Testamentu zostały wykonane w 2 połowie XX stulecia.

W prezbiterium znajdują się późnorenesansowe stalle o zapleckach zdobionych płaskorzeźbą.

Reszta wyposażenia  nawy głównej  jest równie bogata. Ołtarze (kapiące od złoceń) są manierystyczne, barokowe i rokokowe. Zwraca uwagę wczesnobarokowa ambona z rzeźbionymi postaciami czterech ewangelistów.   Nawy boczne, otwierające się arkadowymi łukami na nawę główną, przekryte są sklepieniem krzyżowym i równie bogato wyposażone.

W pobliżu kościoła znajdują się budynki plebanii i domu parafialnego.Z fary udaję się do zespołu klasztornego trynitarzy składającego się z kościoła św. Piotra i Pawła oraz trynitarskich budynków poklasztornych. Trynitarze, a w zasadzie Zakon Świętej Trójcy od Wykupu Niewolników, został założony w XII wieku w epoce wypraw krzyżowych. Ich głównym zadaniem było uwalnianie jeńców chrześcijańskich z rąk muzułmańskich.

Trynitarze bosi, w swych charakterystycznych białych habitach z czerwono-niebieskim krzyżem na szkaplerzach, przybyli do Krotoszyna w 1731 roku. Sprowadził ich tutaj ówczesny dziedzic miasta hetman wielki koronny, kasztelan krakowski wojewoda poznański i kijowski, starosta leżajski, śniatyński i czerwonogrodzki czyli Józef Potocki herbu Pilawa.

W rok po przybyciu Trynitarzy do Krotoszyna, w Stanisławowie (dziś Iwanofrankowsk), zmarła pierwsza żona  Józefa Potockiego, matka trójki jego dzieci, Wiktoria z Leszczyńskich herbu Wieniawa. Ponieważ nie miała ona nic wspólnego z krotoszyńską świątynią nie będę omawiać jej sylwetki, choć Wiktoria niewątpliwie była niewiastą nieprzeciętną. Józef nie przesadzał z długością żałoby po pierwszej żonie i jeszcze w tym samym, 1732 roku, sześćdziesięcioletni, „cieplutki” wdowiec poślubił dwudziestoletnią Ludwikę Mniszech herbu Konczyc (Sempiór).

W dwa lata po ślubie Józefa z Ludwiką w Krotoszynie stanęły budynki klasztorne, a w 2 połowie XVIII wieku, już z fundacji wdowy po Józefie Ludwiki z Mniszchów Potockiej, wzniesiono (na miejscu starego, drewnianego) nowy, murowany kościół.  Ludwika nie żałowała pieniędzy i projekt przyszłej świątyni zleciła Karolowi Marcinowi Frantzowi, architektowi protegowanemu przez księcia Antoniego Sułkowskiego z Rydzyny. Już wtedy Frantz był autorem odbudowy skrzydeł rydzyńskiego zamku, pałacu Sapiehów w Wieleniu, a także przebudowy klasztoru cystersów w Gościkowie Paradyżu. O niektórych jego realizacjach pisałam już na swoim blogu.Kościół w Krotoszynie w pełni odzwierciedla kunszt architekta. Nakryta wielopołaciowym dachem bryła kościoła posiada zaokrąglone narożniki i zamknięte absydą prezbiterium. Najbardziej wyeksponowana jest dwukondygnacyjna i pięcioosiowa fasada, w którą wkomponowana jest wieża zwieńczona nieco spłaszczonym, brzuchatym, barokowym hełmem z wysmukłą latarnią.  Ścianie frontowej niezwykłej dynamiki nadaje  zastosowanie krzywizn  wgłębień i wypukleń, podkreślonych zwielokrotnionymi pilastrami oraz profilowanymi gzymsami.

Kościół posiada półotwarcie pozwalające dostrzec fragment wnętrza ośmiokątnej nawy.Jej centrum stanowi ustawiony w zaokrąglonym prezbiterium ołtarz z obrazem „Ecce Homo”.  Wystrój i kolorystyka ścian odpowiadają estetyce baroku a przyścienne filary i półkolumny pokryte są marmoryzacją.  Nic więcej nie udaje się dostrzec przez szybki w drzwiach kruchty.

Równolegle do kościoła, usytuowany jest budynek dawnego klasztoru. W czasie wojen napoleońskich w budynku mieścił się lazaret, a następnie magazyn.

Po rozwiązaniu konwentu trynitarzy ich zabudowania przejął rząd pruski, który osadził w nich Królewski Sąd Krajowy, później zaś (1836-1881) ulokowała się w nich pierwsza w Krotoszynie szkoła średnia. W 2 połowie XIX wieku, opuszczone przez instytucję oświatową budynki przekształcono w koszary, które były użytkowane przez żołnierzy różnych armii do 1945 roku. O tych czasach ma przypominać stojąca na tyłach budynku budka strażnicza. Od lat 70tych XX wieku budynek służy krotoszyńskiemu Muzeum Regionalnemu.

W fasadzie, w ozdobnym portalu zawierającym wejście główne do budynku, zawarto owalne tarcze z herbami fundatorów obiektu: Pilawą Potockiego i Konczycem (Sempiórem) Mniszchów.

Kolejnym odwiedzonym przeze mnie kościołem jest urocza, drewniana świątynia pod wezwaniem św. Rocha.

Tutaj dość istotna uwaga. Prawie wszystkie odwiedzone przeze mnie strony poświęcone temu obiektowi (zarówno oficjalne, jak i te na prywatnych blogach) podają błędną (1572) datę powstania obiektu. Tymczasem kościół wzniesiono (jako szpitalny) w 1752 roku (a rozbudowano w 1813) czyli jest prawie o dwieście lat młodszy, niż piszą niektórzy powielając popełniony przez kogoś stary, „czeski”, błąd… Najczęściej wynika to z automatycznego przepisywania (czy kopiowania) informacji,  bo wystarczyłoby włączyć opcję „myślenie” aby zauważyć, iż barokowy kościół nie mógł powstać w czasach, kiedy w prowincjonalnych budowlach panował jeszcze późny gotyk…

Świątynia została wzniesiona na planie krzyża greckiego w konstrukcji zrębowej. Przecięcie się naw zaakcentowano ośmioboczną kopułą zwieńczoną latarnią. Tworzące ramiona krzyża nawy przecinają się pod katem prostym i zakończone są prosto. Bryła kościoła wykazuje podobieństwa stylowe do (nieco późniejszej) świątyni Świętego Krzyża w Buku, o której kiedyś pisałam.Nawa główna, od zachodu wydłużona jest o niską wieżę-dzwonnicę, której przyziemie stanowi kościelną kruchtę. Ściany świątyni oszalowane są deskami a dachy kryte gontem.Niestety, mimo iż kościół został wyremontowany ze środków unijnych, był podczas mojej wizyty (dzień powszedni godziny wczesnopopołudniowe) zamknięty.  Zawsze dziwi mnie dość powszechna praktyka, że dla publiczności niedostępne są obiekty, na których renowację sięgnięto po fundusze publiczne. Uważam, że albo świątynia traktowana jest jako własność prywatna, i co za tym idzie, finansowana ze środków własnych, albo jako „dobro narodowe”, na którego utrzymanie zrzucają się solidarnie wszyscy podatnicy i wówczas powinna być szeroko dostępna… No ale jest jak jest… Nie mogę się naocznie przekonać jak wygląda barokowe wnętrze kościoła.

Na koniec zostawiam sobie niezwykle okazałą, poewangelicką świątynię, obecnie pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli.Kościół wzniesiono w latach 1789-1790 dla istniejącej w mieście gminy luterańskiej. Jego bryła wzorowana jest na warszawskim, ewangelicko-augsburskim kościele św. Trójcy. Świątynię wzniesiono na planie owalu i nakryto kopułą pierwotnie zwieńczoną latarnią. Niezwykle ozdobna fasada posiada dwie bliźniacze wieże. Wokół budynku umieszczono portyki kolumnowe.Do wnętrza świątyni można zajrzeć przez szybki w drzwiach kruchty. Nawa jest okrągła i, jak to w świątyniach ewangelickich, opleciona galerią empor.Przy kościele znajdują się budynki dawnej pastorówkioraz dom kantora. Ponieważ zrobiło się późno, a mnie czeka jeszcze droga powrotna do Poznania, nie udaje mi się dotrzeć do ostatniego z zabytkowych kościołów Krotoszyna. XVIII wieczny drewniany kościół św. Marii Magdaleny mieszczący się w tak zwanym „Starym Krotoszynie” muszę sobie dzisiaj odpuścić.  Może innym razem uda mi się go zobaczyć…

5 uwag do wpisu “Krotoszyn. Zabytki sakralne miasta

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s